آموزش محاسبه و تأیید محدوده‌ی مرجع (Reference Interval)

محدوده‌ی مرجع، بازه‌ای است که نتایج ۹۵ درصد افراد سالم در آن قرار می‌گیرد؛ یعنی از صدک ۲٫۵ تا صدک ۹۷٫۵. پس به‌طور طبیعی از هر ۲۰ فرد سالم، حدود یک نفر بیرون از محدوده است.

دو راه: تعیین یا تأیید

• تعیین محدوده‌ی جدید: طبق رهنمود CLSI EP28-A3c، دست‌کم ۱۲۰ فرد سالم برای روش ناپارامتری لازم است. اگر محدوده برای زن و مرد یا گروه‌های سنی جدا لازم است، برای هر گروه ۱۲۰ نفر.
• تأیید محدوده‌ی بروشور یا منابع (Transference): روش ساده‌تر و رایج‌تر. نتایج ۲۰ فرد سالم را بررسی کنید. اگر بیش از ۲ نفر (۱۰ درصد) بیرون از محدوده نباشند، محدوده تأیید می‌شود.

افراد مرجع را چطور انتخاب کنیم؟

• معیارهای سلامت و حذف را از قبل بنویسید؛ مثلاً نداشتن بیماری مزمن، بارداری یا مصرف دارو.
• شرایط نمونه‌گیری مثل ناشتایی و ساعت نمونه‌گیری مثل بیماران باشد.
• نمونه‌ها با همان روش و دستگاهی آزمایش شوند که برای بیماران استفاده می‌شود.

قدم‌به‌قدم با ابزار نامدار

• صفحه‌ی محاسبه‌ی محدوده‌ی مرجع را باز کنید.
• نتایج افراد سالم را از اکسل کپی کنید و بچسبانید.
• به هشدارها نگاه کنید: کافی بودن تعداد و داده‌ی مشکوک به پرت (قاعده‌ی دیکسون).
• حد پایین و بالای محدوده را به دو روش ناپارامتری و پارامتری ببینید.

ناپارامتری یا پارامتری؟

• ناپارامتری: صدک‌های ۲٫۵ و ۹۷٫۵ را مستقیم از داده‌ها می‌خواند و فرضی درباره‌ی شکل توزیع ندارد. روش پیشنهادی CLSI است، به شرطی که دست‌کم ۱۲۰ نفر داشته باشید.
• پارامتری: میانگین ± ۱٫۹۶ انحراف معیار. فقط وقتی معتبر است که داده‌ها نرمال باشند. اگر داده‌ها چوله‌اند، ابزار تبدیل لگاریتمی را هم امتحان می‌کند.

در «داده‌ی نمونه» با ۱۲۰ عدد و توزیع نرمال، محدوده‌ی ناپارامتری ۳٫۷۸ تا ۵٫۵۴ و محدوده‌ی پارامتری ۳٫۷۰ تا ۵٫۵۲ است که به هم نزدیک‌اند.

داده‌های پرت

ابزار کمترین و بیشترین عدد را با قاعده‌ی دیکسون بررسی می‌کند: اگر فاصله‌ی یک عدد انتهایی با عدد کناری‌اش بیش از یک‌سوم کل دامنه باشد، مشکوک است. داده‌ی پرت را فقط وقتی حذف کنید که دلیلش را پیدا کرده‌اید، مثل خطای نمونه‌گیری یا بیماری تشخیص‌داده‌نشده؛ و پس از حذف، دوباره بررسی کنید.

نکته‌های پایانی

• برای آزمایش‌هایی که حد تصمیم بالینی دارند، مثل قند، HbA1c، چربی خون و ویتامین D، به‌جای محدوده‌ی مرجع از حدود تصمیم رهنمودها استفاده می‌شود.
• با تغییر روش یا دستگاه، محدوده‌ی مرجع را دوباره تأیید کنید. برای مقایسه‌ی روش جدید با قبلی، آموزش مقایسه‌ی دو روش را ببینید.

این مطلب برای آزمایشگاهیان، پزشکان و دانشجویان نوشته شده است. تفسیر نهایی واریانت‌ها و تصمیم بالینی با متخصص ژنتیک و پزشک معالج است.